از آن تفاوت نوعى بين انديشه‌ها و احساسات كه در قدر و شرف متفاوتند . بنابراين ؛ اراده در اين حالت يا آن حالت از عوامل محرّكهء ديگرى برخوردار است كه بر وجود آن اراده كمك مىكند و در آن حالت تصميم زودتر و آسان‌تر انجام مىگيرد و به همان نسبت تلاش كمتر لازم است . مقصود از اين آن نيست كه بگوييم : آنجا درگيرى به حساب نمىآيد ، بلكه مىتوانيم بگوييم كه درگيرى وجود دارد ، حتّى در حالت شديدى كه امكان گذشتن از آن نيست ، و اين دست‌كم همان چيزى است كه از مجموع آيات و رواياتى كه در ذيل خواهيم ديد ، روشن مىگردد . به راستى هر دو نيرويى كه ما در اينجا با آن‌ها مواجهيم ، به‌طور يكسان مسلّح و مجهّز نيستند . و طبق فرمودهء قرآن ، اين يك قانون فراگير است : « إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي » « 1 » . و پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در روايتى كه ابن مسعود نقل كرده ، مىفرمايد : « هيچ فردى از شما نيست ، مگر همراهى از جن بر او موكّل شده است . پرسيدند : بر شما هم موكّل است يا رسول اللّه ؟ فرمود : بر من هم موكّل است ، جز اين‌كه خداوند مرا يارى كرده و او تسليم گشته است و جز به نيكى امر نمىكند . » « 2 » و اين است حال بندگان صالح كه شيطان را بر آنها سلطه‌اى نيست : « إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ » « 3 » ، « إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ » « 4 » به راستى تأثيرى كه فطرت حسّاس اين گروه از اين عمل شيطان مىپذيرد ، بسى كم‌ثبات‌تر و كم‌دوام‌تر از تأثيرى است كه بر تودهء مردمان وارد مىشود ، زيراكه آن تأثير صرفا يك

--> ( 1 ) - يوسف ( 12 ) آيهء 53 : اين نفس امّاره ما را به بدىها فرمان مىدهد ، مگر آنچه پروردگارم رحم كند . ( 2 ) - ر ك : صحيح مسلم : 4 / 2168 ، حديث 2815 ؛ در كتاب صفة القيامة ، عبارتى را كه مؤلّف ذكر كرده ( آرى ، و ليكن پروردگارم مرا يارى كرده تا تسليم شده است ) . از قول عايشه نقل شده ، ولى بقيّه سبك حديث دليل بر آن مقصودى است كه ما نقل كرديم ( مترجم عربى ) . ر ك : مسند احمد : 1 / 401 ، حديث 3802 و ص 460 ، حديث 4392 ؛ بحار الأنوار : 60 / 298 ؛ المعجم الكبير : 10 / 218 ، حديث 15022 ؛ الأحاديث المختاره : 9 / 547 ، حديث 539 ؛ تفسير الميزان ، علّامه طباطبائى : 8 / 63 ؛ تهذيب الكمال : 9 / 38 ؛ كشف الخفاء : 2 / 252 ، حديث 2242 . ( 3 ) - نحل ( 16 ) آيهء 99 : شيطان تسلّطى بر كسانى كه ايمان دارند و بر پروردگارشان توكّل مىكنند ، ندارد . ( 4 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 65 : تو هرگز سلطه‌اى بر بندگان من نخواهى يافت .